مقاله ای را که پیش رو دارید چندی قبل به فراخوان امر به معروف و نهی از منکر ارائه کرده ام اکنون خدمت دوستان گذاشتم تا در صورت نیاز و با ذکر منبع استفاده نمایند. امید است مورد توجه قرار گیرد.  

چکیده

هدف خلقت، رسیدن به کمال در سایه عبودیت و عروج از نردبان معرفت در راستای لقای خالق هستی است. اما این طی طریق بدان معنا نیست که خداوند سبحان ، رفع موانع و هموار ساختن راه بندگان به سوی او را وظیفه ی سالکان طریق حق برنشمارد.

این جاست که در قاموس هدف خلقت «راه» با «امر» که همسنگ معرفت است و «بیراهه» با «نهی» که مرادف منکر است، مشخص می شود؛ چرا که این دو واژه مقدس، هم جامعه انسانی را به بهشت برین می رساند و هم زمین را به بهشت تبدیل می کند.

امر و نهی دینی گل سر سبد احکام خدا هستند که دینداری مردم به وجود آن ها شکل می گیرد.امر به معروف افشاندن بذر خوبی ها در مزرعه ی جان انسان هاست.امر به معروف و نهی از منکر سه روش و مرحله دارد:1-امر و نهی قلبی  2-امر و نهی زبانی 3-امر و نهی عملی


مراتب امر و نهی زبانی نیز دارای سه مرحله می باشد: الف)موعظه و گفتار نرم ب)امر و نهی آرام ج )امر و نهی تند.

امر و نهی زبانی که از گسترده ترین مراتب امر به معروف می باشد اقسام گوناگونی دارد. از جمله: امر به مستحبات ، نهی از مکروهات، امر به واجبات و نهی از محرمات.

گر چه «معروف» حق است، اصلی است ثابت و ماندگار که ریشه در آسمان دارد و «منکر» کفی است بر آب، گذرا و زایل شونده، اما گاه جذبه زرق و رنگ منکر چنان فلسفه ی وجودی هدف خلقت را به بیراهه می کشاند که معروف اندیشی و معروف زیستی در هیاهوی گنبد دوار گم می شود.

کلمات و الفاظی که در امر به معروف و نهی از منکر به کار می رود می بایست از پاکیزه ترین ، نورانی ترین و دل نشین ترین کلمات باشد که به برخی ویژگی های آن عبارت اند از: شیوایی، صراحت ، متانت ، جدیت، اقتصاد، اعتدال ، سلامت ، عطوفت و اکرام.

خداوند  در قرآن به شیوه های امر و نهی زبانی اشاراتی شده است و روش هایی را معرفی می کند که بیش ترین تاثیر را بر فرد داشته باشد که برخی از این روش ها عبارت اند از: 1- امر به معروف ساده و صریح 2- اخطاری  3- استحیایی 4- قرآنی 5- حدیثی 6- انذاری و...

برای امر به معروف و نهی از منکر شرایط چهار گانه ای وجود دارد، که عبارت می باشند از الف)علم و آگاهی به معروف و منکر ب)احتمال تاثیر گذاری در مخاطب ج)استمرار و ادامه ی گناه د)نداشتن پیامدهای خطرناک که چنان چه اخلاص و مهربانی را به آن بیفزایم از ویژگی های آمران به معروف و ناهیان از منکر نیز می باشند.

واقعیت این که «امر» خداوندی معیار معروف و «نهی» الهی میزان منکر است و این دو فرمان الهی در کنار هم، خط هدایت انسان و سعادت جاوید را ترسیم می کند و هیچ کدام بدون دیگری کافی نیست.

 

کلید واژگان: امر به معروف ، نهی ازمنکر، سنت ، آمران ، ناهیان ، وجوب ، حرمت ، استحباب ، کراهت ، ارزش ها ، زشتی ها ، امر و نهی لسانی ، تاثیر گذاری


 معنای امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر که در حوزه ی عمل و رفتار انسان مسلمان قرار دارد، از انواع فروع عملی دین محسوب می شود که از فرایض و  واجبات نیز به شمار می آید.

  • ·         امر به معروف چیست؟

وادار کردن و امر کردن دیگران به انجام رفتار و گفتار خوب و پسندیده را امر به معروف می نامند. مثلا هنگامی که کسی را به اقامه ی نماز و دوری از غیبت دعوت می کنید، یا از او می خواهید به دیگران کمک کند، او را به معروف فرا می خوانید.

  • ·         نهی از منکر چیست؟

بازداشتن دیگران از رفتار و گفتار زشت و ناپسند را نهی از منکر می نامند. مانند زمانی که شخصی خبری را به دروغ برای شما بازگو می کند یا از کسی بد گویی و غیبت می کند، شما از او می خواهید ازاین اعمال خود پرهیز کند، در این صورت او را از منکر و عملی زشت و ناپسند نهی کرده اید.

  • ·        دلایل لزوم امر به معروف و نهی از منکر:

از آن جایی که جامعه احتیاج به ثبات دارد و افراد باید به قوانین اجتماعی پایبند باشند، و چنان چه افرادی پیدا شوند که به این قوانین بی احترامی کنند و آن ها را رعایت نکنند، جامعه دچار هرج  مرج و بی قانونی خواهد شد، که این خود آسایش و آرامش جامعه را تهدید خواهد کرد. برای جلوگیری از هرج و مرج و حاکمیت قانون باید افرادی باشند تا امر به معروف و نهی از منکر نمایند.

اگر جامعه ای بخواهد همواره پاکی و سلامتی خویش را حفظ کند تا آسایش افراد برقرار بماند می بایست امر به معروف و نهی از منکر را فراموش نکند. پس یکی از علل لزوم امر به معروف و نهی از منکر برقراری پاکی و معنویت و زیبایی جامعه است.

افراد یک  جامعه هم چون قطره هایی از دریا محسوب می شوند و هر یک باید نسبت به دیگران احساس مسئولیت نماید و خود را عضوی از کشتی بدانند که در دریای مواجی در حرکت می باشد و اجازه ندهند افراد کشتی دست به اعمالی بزنند که سلامتی فرد و افراد دیگرا به خطر بیندازد. با این وجود برای جلوگیری از بی تفاوتی و آسیب های جامعه و حفظ سلامت فرد و جامعه و هویت دینی و انسان، امر به معروف و نهی از منکر ضروری به نظر می رسد.

  • ·        جایگاه امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر، عامل مهمی برای برقراری و پایداری فرامین و دستورات الهی در جامعه و فرد به شمار می آید، و نشانه ی احساس مسئولیت افراد نسبت به یک دیگر جهت حفظ سلامتی و پاکی جامعه می باشد چرا که در قرآن کریم به ضرورت جمعی آن تاکید شده است آن جایی که می فرماید. «ولتکن منکم امه یدعون الی الخیر و ...» (سوره ی آل عمران، آیه 104)

باید گروهی از شما باشند که دیگران را به خیر معنوی دعوت کنند و به معروف امر کرده و از منکر نهی نمایند و آنان رستگارانند. و در جایی دیگر امت اسلامی را بهترین امت معرفی می کند چرا که یکی از ویژگی های مهم آن، امر به معروف و نهی از منکر می داند. آن جا که می گوید: «کنتم خیر امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر...» (سوره ی آل عمران آیه ی  110)

شما (مسلمانان) بهترین امت هستید که برای هدایت مردم آمده اید زیرا امر به معروف و نهی از منکر می کنید.

پیامبر گرامی اسلام نیز بهترین مردم را کسی می داند که بیش تر امر  به معروف و نهی از منکر کند و تقوای بیش تری داشته باشد. (تفسیر مجمع البیان ج 2 ص 811)

 بنابراین امر به معروف در بالاترین جایگاه قرار می گیرد چرا که باعث فلاح و رستگاری و خوشبختی شخص و جامعه می گردد و انسان ها را در گروه بهترین امت ها قرار می دهد،در ضمن رشد و کمال فکری و معنوی جامعه را در پی دارد.

  • ·        معروف ها و منکرها

می توان گفت از نگاه فقهی، معروف ها و منکرها، همان باید ها و نباید ها هستند. یعنی این که انسان مسلمان به دنبال انجام چه کارهایی باشد و از چه کارهایی پرهیز کند. دانشمندان اسلامی و عالمان دینی، احکام تکلیفی را به چهار گروه تقسیم می کنند:

1- وجوب: حکم وجوب به چیزهایی تعلق می گیرد که اصطلاحا به آن واجب می گویند، واجب؛ عملی است که  الزاما باید انجام شود و در  صورتی که مکلف آن را ترک کند، معصیت و نافرمانی خداوند متعال را مرتکب شده و سزاوار عذاب الهی خواهد بود، مگر آن که توبه نماید. مانند: امانت داری، دفاع از مظلومان و...

2- حرمت: حکم حرمت به اموری تعلق می گیرد که به آن حرام می گویند و مکلف الزاما باید آن ها را ترک کند و انجام ندهد و در صورتی که آن ها را انجام دهد، از دستورات خداوند، سرپیچی کرده است و به عنوان گنهکار شناخته می شود، مگر آن که توبه کند، مانند: دروغ ،غیبت، تهمت، ظلم به دیگران، شراب خواری و...

3- استحباب: حکم استحباب به کاری تعلق می گیرد که به آن مستحب می گویند، مستحب؛ عملی است که انجام دادن آن خوب است، اما الزامی نیست، و انجام دهنده آن از ثواب و پاداش آن بهره مند می گردد، هر چند که اگر آن را ترک کند ، به عنوان گنهکار شناخته نمی شود، بلکه از همان ثواب ( و نیز مزایای دنیایی آن) محروم شده است. مانند: نمازهای مستحبی در شبانه روز، روزه گرفتن سه روز از هر ماه و...

4-کراهت: حکم کراهت، به کاری تعلق می گیرد، که به آن مکروه می گویند، مکروه؛ عملی است که انجام ندادن آن بهتر است، اما الزامی نیست و کسی که آن را انجام ندهد، شخصی مطیع بوده و از پاداش الهی برخوردار خواهد بود، هر چند که اگر آن را انجام دهد، جرم یا گناهی مرتکب نشده است. مانند: گذاشتن نان زیر ظرف غذا، بوییدن گیاهان خوشبو برای شخص روزه دار و...

بنابراین می توان گفت معروف (کارهای خوب و پسندیده) شامل واجب ها و مستحب ها می شود، و در جایی که آن معروف واجب باشد، امر به آن هم واجب خواهد بود و اگر معروف، مستحب باشد، امر به آن هم مستحب می باشد.

اما منکر، اگر به معنای کار زشت و گناه باشد، فقط شامل حرام ها خواهد شد و اگر به معنای (کار ناپسند) باشد شامل هم حرام ها و هم مکروه ها خواهد بود. بنابراین اگر کاری حرام باشد، نهی از انجام آن ، واجب است و اگر کاری، مکروه باشد، نهی از آن کار مکروه، مستحب خواهد بود، نتیجه آن که امر به معروف و نهی از منکر ، به امر به معروف و نهی از منکر واجب، و امر به معروف و نهی از منکر مستحب تقسیم می شود. (تحریرالوسیله امام خمینی ،ج1،ص444 )

  • ·        مراحل امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر دارای سه مرحله است:

1-  مرحله ی قلبی

در این مرحله انسان مومن با دیدن این که کار خوبی توسط دیگران انجام می شود در دل خود خوشحال می شود و سرور و شادمانی از چهره او نمایان می گردد و نیز با مشاهده کار ناروایی، در دل و درون خود اندوهگین می گردد و ناراحتی و نفرت در چهره او، خود را نشان می دهد.

حضرت علی (ع) می فرماید:

امرنا رسول الله ان نلقی اهل المعاصی بوجوه مکفهره. (وسایل الشیعه،ج11،ص413)

رسول خدا (ص) به ما دستور داده است که با اهل معصیت با چهره های گرفته برخورد کنیم.

غیر نطق و غیر ایماء و سجل صد هزاران ترجمان، خیزد ز دل

2- مرحله ی زبانی

در این مرحله فرد مسلمان ، با گفتن جمله ای، مخاطب خود را به کار خوبی تشویق و وادار می کند و یا با گفتن جمله ای او را از کاری نادرست باز می دارد.

3- مرحله ی عملی

در این مرحله، با عمل، فردی را به کار خوب وادار یا از کار زشت باز می دارند. منظور این است که اگر با تذکر زبانی، معروف، انجام نشد و یا فردی از کار زشت، دست بر نداشت، عملا جلوی او را می گیرند. یااو را به انجام کار خوب، وادار می نمایند و به تعبیر دیگر با اعمال قدرت، او را به کاری یا ترک آن، وادار می کنند. این مرحله بیشتر توسط دولت اسلامی صورت می گیرد.

  • ·       آمران و ناهیان در قرآن

الف)خداوند متعال

منظور از عنوان آمران و ناهیان در قرآن، این است که بدانیم در قرآن، چه کسانی امر کننده به معروف یا نهی کننده از منکر شناخته شده اند.

فراخواندن انسان ها به ارزش های سعادت بخش و سازنده و هشدار دادن آنان نسبت به منکرها، نخستین بار توسط خداوند متعال انجام  یافته است، شاید بتوان گفت اولین امر پروردگار درباره انسان، امر او به فرشتگان است که در برابر انسان سجده کنند.

و اذ قلنا للملائکه اسجدوا لادم فسجدوا الا ابلیس ابی و استکبر و کان من الکافرین (سوره ی بقره آیه ی34)

و هنگامی که به فرشتگان گفتیم، برای (عظمت و احترام)آدم سجده کنید، پس آنان سجده کردند، مگر ابلیس که از سجده  کردن، سرباز زد (و اباکرد) و کبر ورزید و از کافران گردید.

و نخستین نهی خداوند، نهی او به  آدم و حوا بوده است که مبادا ثمره یک درخت مشخص را بخورند.

ولاتقربا هذه الشجره(سوره ی بقره ، آیه ی 35)

به این درخت نزدیک نشوید (و از میوه آن نخورید)!

از اوصاف و اسماء حسنای الهی آمر و ناهی بودن او است.

در قرآن کریم، آیات بسیاری درباره دستورات الهی به انسان آمده است.

به نمونه هایی از امرها و نهی های خداوند اشاره می شود:

* امرها:

- ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ایتاء ذی القربی(سوره ی نساء آیه ی 58)

همانا خداوند به عدل (وداد) و نیکی کردن و بخشش به نزدیکان فرمان می دهد. (سوره ی نحل، آیه ی90)

-ان الله یامرکم ان توءدوا الامانات الی اهلها

همانا خداوند به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبان آنها بدهید.

-استعینوا بالصبر و الصلاه (سوره ی بقره آیه ی 45)

از صبر و نماز یاری بجویید.

هر نبیی زو بر آورده برات   استعینوا منه صبرا او صلات

هر پیامبری،از پروردگار، فرمانی آورده که مفاد آن این است که، ای مردم به وسیله صبر و نماز، از او یاری بخواهید.

  • ·         نهی ها:

چند نمونه از دستورهای پروردگار درباره پرهیز از انجام برخی کارهای ناپسند:

- ولا تسرفوا انه لا یحب المسرفین (سوره ی اعراف آیه ی 31)

و (در خوردن و آشامیدن) اسراف (و زیاده روی) نکنید که خداوند اسراف کنندگان را دوست ندارد.

- ولا تتبعوا خطوات الشیطان انه لکم عدو مبین (سوره ی بقره، آیه ی 208)

گام های شیطان را پیروی (و دنبال) نکنید که او دشمن آشکار برای شماست.

- ولا تاکلوا اموالکم بینکم بالباطل(سوره ی بقره، آیه ی 188)

و اموالتان را میان خودتان به باطل (ناروا و ناحق) نخورید.

- احل الله البیع و حرم الربا(سوره ی بقره، آیه ی 275)

خداوند داد و ستد را حلال و ربا را حرام گردانیده است.

- لا تقنطوا من رحمه الله(سوره ی زمر، آیه ی 53)

از رحمت خداوند، نومید (و مایوس) نشوید.

انبیا گفتند: نومیدی بدست فضل و رحمت های باری، بی حدست

بعد نومیدی، بسی امیدهاست    از پس ظلمت ، بسی خورشیدهاست

ب)پیامبران

پیامبران الهی، از آن جا که ماموریت داشتند، انسان ها را به راه رشد و کمال و تقرب خداوند، راهنمایی و هدایت کنند، خوبی ها و ارزش ها که عامل رسیدن به کمال است را به آنان نشان داده و از بدی ها و زشتی ها که سبب سقوط انسان می شود، باز داشته اند.  بنابراین می توان کار انبیاء را در یک جمله خلاصه کرد و آن این است که آنان پیوسته، مردم را به معروف امر و از منکر نهی می کردند.

همه پیامبران درنخستین گام، در برابر شرک و بت پرستی درهر شکل و قالبی که بود، ایستاده و مردم را به توحید و یگانگی و خدا پرستی دعوت می کردند، پرستش خدای یگانه، بزرگ ترین معروف و شرک بزرگ ترین منکر به شمار می رود. پس از آن ،عمل به احکام و برنامه های الهی و آراسته شدن به فضیلت ها و مکارم اخلاقی را به مردم سفارش نموده و از روی آوردن به کارهای زشت و ناپسند، برحذر داشته اند.

از امام باقر(ع) نقل شده است که:

ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، سبیل الانبیاء و منهاج الصلحاء

به یقین، امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و روش صالحان (و شایستگان) است.(وسایل الشیعه ج11 ، ص 394 ، تهذیب الاحکام، ج6 ص180)

قرآن در معرفی حضرت اسماعیل آورده است:

وکان یامر اهله بالصلاه(سوره ی مریم، آیه ی 55)

او همواره اهل و نزدکان خود را به نماز فرمان می داد.

جمله کان یامر معنای استمرار و تداوم را می دهد.

قرآن، هنگامی که به بیان ویژگی های پیامبر اسلام (ص) و معرفی او به اهل کتاب (یهودیان و مسیحیان) می پردازد، اولین وصف او در رفتار را، امر به معروف و نهی از منکر می داند:

الذین یتبعون الرسول النبی الامی الذی یجدونه مکتوبا عندهم فی التوراه و الانجیل، یامرهم بالمعروف و ینهاهم عن المنکر(سوره ی اعراف ، آیه ی 157)

کسانی(از مومنان اهل کتاب) که از این فرستاده،پیامبر درس ناخوانده (و امی)، پیروی می کنند، پیامبری که (نام و صفات و خصوصیات) او را نزد خود درتورات و انجیل نوشته می یابند.(همان) پیامبری که آنان را به معروف (کارهای خوب و پسندیده) فرمان می دهد و از منکر (و کارهای زشت) باز می دارد.

* نمونه هایی کوتاه از آیات قرآن درباره امر به معروف و نهی از منکر پیامبران

- حضرت عیسی بن مریم (ع)به خداوند می گوید:

ما قلت لهم الا ما امرتنی به ان اعبدوالله(سوره ی مائده، آیه ی 117)

من جز آن چه را تو به من فرمان دادی، به آنان (قوم خود) نگفته ام: «این که خداوند را بپرستید»

- حضرت شعیب(ع) به مردم خود می گوید:

و یا قوم اوفو المکیال والمیزان بالقسط و لا تبخسوا الناس اشیاءهم و لا تعثوا فی الارض مفسدین(سوره ی هود، آیه ی 85)

ای قوم من، پیمانه و وزن را با عدالت ، تمام و کامل بدهید و بر اشیاء (و اجناس مردم) نقص و عیب وارد مکنید (تا آن را ارزان تر بخرید) و از حق آنان نکاهید و در زمین به فساد سر برندارید.

- حضرت لقمان حکیم (ع) به فرزندش خطاب می کند:

ولا تصعر خدک للناس و لاتمش فی الارض مرحا (سوره ی لقمان، آیه ی 18)

با بی اعتنایی از مردم روی بر مگردان و مغرورانه بر زمین راه مرو.

- حضرت موسی(ع)  به مردم می گوید:

استعینوا بالله و اصبروا (سوره ی اعراف آیه ی 128)

از خدا یاری بخواهید و شکیبایی پیشه کنید.

- حضرت محمد (ص):

و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل (سوره ی انعام، آیه ی 153)

این راه مستقیم من است. پس از آن پیروی کنید و از راه های (پراکنده)دیگر پیروی نکنید.

ج) مومنان

قرآن کریم، یکی از ویزگی های مهم و برجسته افراد مومن به خداوند و برنامه های الهی را، امر به معروف و نهی از منکر آنان می داند و در برخی از آیات به این وصف، آنان را مدح و ستایش می کند:

- التائبون العابدون الحامدون السائحون و الراکعون الساجدون، الامرون بالمعروف و الناهون عن المنکر و الحافظون لحدود الله. (سوره ی توبه ، آیه ی 112)

(مومنان) توبه کنندگان، عبادت کنندگان، سپاس گزاران ، روزه داران (یا سیاحت کنندگان برای عبرت گرفتن) رکوع کنندگان، سجده کنندگان، امر کنندگان به معروف، نهی کنندگان از منکر و پاسداران حدود (و مرزها و مقررات) خدا هستند.

-و المومنون و المومنات، بعضهم اولیاء بعض، یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر ( سوره ی توبه ، آیه ی 71)

مردان و زنان با ایمان ولی (دوست و یار) یک دیگرند، امر به معروف و نهی از منکر می کنند.

- یومنون بالله و الیوم الاخر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یسارعون فی الخیرات و اولئک من الصالحین (سوره ی آل عمران ، آیه ی 114)

(مومنان از اهل کتاب) به خدا و روز قیامت ایمان دارند و امر به معروف و نهی از منکر می کنند و در انجام کارهای نیک شتاب می کنند و آنان از شایستگانند.

د) نماز

در قرآن، نماز را نیز نهی کننده (و باز دارنده) از زشتی ها و پلیدی ها دانسته و فرموده است:

و اقم الصلاه ، ان الصلاه تنهی عن الفحشاء و المنکر (سوره ی عنکبوت آیه ی 45)

نماز را بر پادار، زیرا نماز (انسان را) از زشتی ها و گناه باز می دارد. (امربه معروف و نهی از منکر مقدماتی،ص 148-138)

  • ·        شیوه ها و روش های امر و نهی زبانی

تذکر لسانی می تواندبا شیوه های فراوان و متنوعی انجام گیرد ، که هر روش نیز باید با توجه به زمان ، مکان، شخصیت و مخاطبان شان انتخاب گردد ، تا بیش ترین تاثیر و فایده را به همراه داشته باشد.در زیر به برخی از این روش ها و شیوه ها اشاره می شود :

1- امر به معروف ساده : که از رایج ترین روش های امر به معروف و نهی از منکر به حساب می آید و آن هم به خاطر ادبیات روان ومحتوای روشنی است که در این روش مورد استفاده قرار می گیرد.

2- امر به معروف صریح : در این روش سعی می شود تذکر صریح و بی پرده صورت گیردو آن هم بنا به مصالحی است که تذکر دهنده آن را انتخاب می کند.

3- امر به معروف تاکیدی : این روش برای گنهکارانی مورد استفاده قرار می گیرد که جدیتی در کار ندارند یا تذکر را جدی نمی گیرند وآن را فراموش می کنند .

4- امر به معروف اعتراضی : در این شیوه به جای امر و نهی فرد به او اعتراض می شود، اما این اعتراض باید به صورت صحیح و به موقع انجام گیرد تا تاثیر خوبی در مخاطب داشته باشد .

5- امر به معروف تاییدی : در امر و نهی تاییدی خوبی های گنهکار مورد تایید قرا می گیرد  و آن گاه امر و نهی می شود . یکی از محاسن این روش آن است که با تاییدی که انجام می گیرد مخاطب به تذکر دهنده اش خوش بین می شود و پذیرش آسان تر صورت می گیرد . (معجزه ی تذکر لسانی ،ص 50-43)

ازجمله روش ها ی دیگر امر به معروف و نهی از منکر می توان به : امر و نهی طنز آمیز ، ادبی ، داستانی ، خواندنی ، فتوایی ، منظوم ، سوالی ، انذاری ، تحبیبی ، نکوهشی ، مشفقانه ، استظهاری ، ذوقی ، تکراری ، اعجابی ، مستقیم و غیر مستقیم ،تبشیری ، تهدیدی ، تدریجی و ... اشاره کرد که در ادامه به بررسی دو نمونه ی دیگر که تناسب بیش تری با موضوع بحث دارد می پردازیم.

  • ·        امر به معروف قرآنی :

قرآن کتاب آسمانی ما مسلمانان است و کتابی برتر از آن وجود ندارد . از این رو تاثیر عمیقی در قلوب مسلمانان دارد تذکردهندگان باید از این تاثیر گذاری بهره گیرند که به این بهره گیری از آیات قرآن  امر به معروف قرآنی می گوییم.در این روش متناسب با گناه شخص آیه ای از قرآن همراه با ترجمه و ذکر سوره و شماره ی آیه را برای مخاطب می خوانیم.یه عنوان مثال برای فردی که غیبت می کند ، بگوییم :قرآن        می فرماید:

ولایغتب بعضکم بعضا (سوره ی حجرات ، آیه ی13)  و برخی از شما غیبت بعضی دیگر را نکند.

یا به مردی که از نگاه به نامحرم چشم نمی پوشد بگوییم : قرآن می فرماید :

قل للمومنین یغضوا من ابصارهم(سوره ی نور ،آیه ی 31)  به مردان مومن بگو چشم های خویش را فرو بندند.

ویا افراد بد سخن بگوییم قرآن می فرماید :

وقولوا للناس حسنا ( سوره ی بقره، آیه ی 83) و با مردم با زبان خوب سخن بگویید.

واگر زنانی هستند که زینت های خود را آشکار میکنن ،بگوییم : قرآن می فرماید :

ولا یبدین زینتهن (سوره ی نور ، آیه ی 31) و زنان زینت های خود را آشکار نکنند.

  • ·        امر به معروف حدیثی

اگر امر به معروف را با ذکر حدیثی و آن هم متناسب با عمل گناهکار انجام دهیم از امر به معروف حدیثی استفاده کرده ایم.مسلمان علاقه و تاثیر پذیری زیادی از احادیث پیامبر اکرم (ص) دارد، و زمانی که تذکر دهنده امر و نهی خود را با یک حدیث بهتر و شیواتر بیان نماید تاثیر بیش تری بر مخاطب خواهد گذاشت .مثلا به شخصی که خود را شبیه غربی ها ، یا غیر مسلمانان می کند ، بگوییم :

رسول گرامی اسلام (ص) می فرماید :

من تشبه بقوم فهو منهم(عوالی اللئالی،ج 1 ص 165)

کسی که خود را شبیه گروهی گرداند از ان ها خواهد بود.

ویا برای کسی که با زنی در یک محل خلوت می کند بگوییم :پیامبر اکرم (ص) می فرماید :

لا یخلون رجل بامراه فان ثالثهما شیطان(مستدرک الوسایل ج14،ص266،ح16671)

مردی با زنی خلوت نکند که سومی آن ها شیطان خواهد بود .

ویا به شخصی که از لمس کردن بدن نا محرم ابایی ندارد بگوییم : حضرت محمد (ص) می فرماید :

اگر یک سوزن آهنی در سر هر یک از شما فرو رود ، بهتر از آن است که بدن نامحرمی (زنی)را لمس کند که برای او حلال نیست. (کنزالعمال ،ج5، ص328،ح13065 )

  • ·        برخی ویژگی های آمران به معروف و ناهیان از منکر

آمران به معروف و ناهیان از منکر برای موفقیت بیش تر در انجام این عبادت و وظیفه ی مهم باید دارای ویژگی هایی باشند. مانند :

1- شناخت و آگاهی : شناخت، که شامل آگاهی به معروف ها و منکر ها ، معرفت به احکام امر به معروف و نهی از منکر، اعمال،اخلاق ،روش ارتباط ،شرایط زمان ، مکان و روحی مخاطبان می شود.

2- اخلاص : یعنی هر کاری را باخلوص دل و برای رضا و خشنودی خداوند متعال انجام دهیم. زمانی اعمال خوب ما ارزسش پیدا می کند که با این نیت انجام گیرد.

3- پایبندی به ارزش ها : آمر و ناهی می بایست خود به معروف ها عمل کند و از منکرات دوری نماید تا کلامش در دل مخاطبان موثر واقع گردد.

4- مهربانی : اگر امر و نهی از روی دل سوزی و دور از هر گونه کبر و غرور انجام گیرد سریع ترین و عمیق ترین تاثیر را بر مخاطبان خواهد گذاشت.   

5- صبر و بردباری : آمر و ناهی باید در مقابل برخی اهانت ها و نامهربانی های مخاطبان دچار تردید و هراسی نشود  بلکه حلم و بردباری را پیشه ی خویش سازد تا در دل گنهکار جای گیرد تا موثر تر واقع گردد.

6- برخورد کریمانه : گذشت و عفو در مقابل استهزاء دیگران از عوامل موفقیت آمر و ناهی در رسیدن به هدفش می باشد ، زیرا برخورد کریمانه با رفتار ناشایست مخاطب ، زمینه ی گرایش او به ارزش ها را بیش تر می کند، و درصد پشیمانی را کاهش می دهد.

7- پرهیز از خودپسندی : خودپسندی بزرگ ترین مانع رشد انسان و عامل بسیار مهمی در آسیب پذیری او می باشد، زیرا این صفت او را دچار توهم و خیال می کند. توهم در مواردی چون :رسیدن به کمال ،بهشتی بودن او ، جهنمی بودن دیگران و ... ( امر به معروف ونهی از منکر مقدماتی ، ص 55 -45)

  • ·        امر به معروف و نهی از منکردر قرآن

مساله امر به معروف از همان روزهای اول بعثت در مکه مورد عنایت اسلام بوده است. به عنوان مثال در سوره والعصر که شعار مسلمانان به هنگام جدایی از یکدیگر بود و در اوایل بعثت در مکه نازل شده است،در جمله : وتواصوا بالحق و تواصوا بالصبر، اشاره به امر به معروف می کند.

قرآن، اولین وظیفه ی همه انبیاء را امر به معروف و نهی از منکر می داند و می فرماید: «ما در میان هر امتی پیامبری را مبعوث کردیم که مهم ترین وظیفه ی آنان دو چیز بود: یکی امر به یکتا پرستی که بزرگ ترین معروف هاست. (ان اعبدوالله)، و دوم نهی از اطاعت طاغوت ها که بزرگ ترین منکرهاست (اجتنبوا الطاغوت).»(سوره ی نحل، آیه ی 36 )

در سوره ی اعراف نیز می خوانیم: «پیامبر اسلام که نام و نشانش در تورات و انجیل آمده، اولین وظیفه اش امر به معروف و نهی از منکر است.» (سوره ی اعراف، آیه ی 157)

قرآن با آن که بارها از اهل کتاب به خاطر تعصبات نابجا و تحریف های نامشروع و توقعات بیهوده انتقاد کرده، اما از گروه از آنان به خاطر ایمان و تلاوت آیات الهی و امر به معروف و نهی از منکر ستایش کرده است.

امر به معروف کاری است که خداوند درباره آن می فرماید:

ان الله یامر بالعدل و الاحسان (سوره ی نحل، آیه ی 90)

 

همانا امر به منکر کار شیطان است:

الشیطان یعدکم الفقرو یامرکم بالفحشاء (سوره ی بقره، آیه ی 268)

امر به معروف وظیفه ی عمومی است که قرآن می فرماید: «تمام مردان و زنان با ایمان نسبت به یک دیگر حق ولایت دارند که یک دیگر را به معروف وادار کنند و از منکر باز دارند و نماز به پا دارند و زکات بپردازند.»

به عبارت دیگر، جامعه دلخواه، جامعه ای که دارای ویژگی های ذیل باشد:

1-مرد و زن هر دو قیام کنند.

2-بر اساس ولایت و محبت امر و نهی کنند.

3-از خوبی ها شروع کنند.

4-به همه نقاط مثبت و منفی توجه کنند.

آیه ی 110 از سوره ی آل عمران نیز امر به معروف و نهی از منکر را ملاک امتیاز امت اسلامی بر می شمرد و می فرماید: «کنتم خیر امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تومنون بالله»، «شما بهترین امتی بودید که برای مردم ظاهر شده است چه این که امر به معروف و نهی از منکر می کنید و به خدا ایمان دارید.»

در این آیه ، از امت اسلامی به عنوان «برترین امت» تمجید و سر این فضیلت «امر به معروف و نهی از منکر» معرفی شده است. پس آنگاه جامعه  اسلامی لیاقت این افتخار بزرگ را پیدا می کند که این ارزش والا در آن حاکمیت داشته باشد و مسلمانان با احساس وظیفه و مسئولیت، یک دیگر را دعوت به خوبی و نهی از بدی کنند.

عنوان «خیر امه» یک لقب تشریفاتی نیست تا همه بدان افتخار و مباهات کنند؛ بلکه این عنوان، مدال ارزشمندی است برای «امر کنندگان به امر به معروف و نهی از منکر».پس آنان که چه عصر نزول آیه وچه پس از آن، از انجام این وظیفه از منکر شانه خالی کرده اند، نصیبی از این افتخار ندارند.

نکته جالب توجه این که در این آیه ی شریفه، امر به معروف و نهی از منکر در کنار ایمان به خدا قرار گرفته و این نشانه ی اهمیت و عظمت این دو فریضه ی بزرگ الهی و بیانگر این است که این دو واجب، ضامن گسترش ایمان در میان جمعه بشری هستند و چنان چه این دو فریضه اجرا نشوند، ریشه ی ایمان در دل ها سست می گردد و پایه های آن فرو می ریزد.

علاوه بر آیات مطرح شده، آیات دیگری در تاکید  بر «امر به معروف و نهی از منکر» وجود دارد که از جمله می توان به آیات 67 سوره ی توبه، 165 سوره ی اعراف، 179 سوره ی مائده، 55 سوره ی مریم و آیه ی 17 سوره ی لقمان ، اشاره کرد.(مجموعه مقالات همایش علمی امر به معروف و نهی از منکر، ص 461)

  • ·        امر به معروف و نهی از منکر در سیره ی انبیاء

امر به معروف و نهی از منکر، اصلی است که تمامی پیامبران یادآور آن شده اند. دعوت به نیکی و باز داشتن از زشتی، محور دعوت پیامبران الهی است و آنان سراسر دوران نبوت را در این جهت سپری کرده اند، به فرموده امام باقر(ع): « همانا امر به معروف و نهی از منکر راه انبیا و شیوه صالحان است .»

قرآن کریم، سند گویایی است که در آیات فراوان، به مجاهده پیامبران در راه امر به معروف و نهی از منکر گواهی می دهد. با نگاهی گذرا، آیاتی که این بعد رسالت انبیاء را تبعیت می کند، به چهار دسته تقسیم می شود:

1- آیاتی که سیره ی عملی انبیاء را در مورد امر به معروف و نهی از منکر بازگو می کند. در قرآن از هدف انبیا با تعبیرات مختلفی یاد شده است : «عبادت خدا، اصلاح، دعوت به خدا، اقامه قسط، ...» این تعبیرات گوناگون، تفسیری از محتوای گسترده و غنی «معروف» در سیره ی آنان است.

«در هر امتی، پیامبری مبعوث کردیم تا اعلام کند که خدای یکتا را بپرستید و از طاغوت پرهیز کنید». (سوره ی نحل، آیه ی 36)

در این آیه هدف از بعثت هر پیامبری، «دعوت به عبادت خدا و پرهیز از طاغوت» ذکر شده است. البته عبادت و بندگی خدا، همان عمل شایسته و پسندیده ای است که مهم ترین رکن «معروف» را تشکیل       می دهد؛ چرا که «طاغوت» در مقابل سرکشان و طغیان گران درونی«هوای نفس» و در شکل بیدادگران بیرونی، بزرگ ترین «منکر» است. از این رو اجتناب از طاغوت در مراحل گوناگون آن، از مراتب «نهی از منکر» شمرده می شود.

2- آیاتی که مصادیق معروف و منکر را که انبیاء به آن پرداخته اند، تبیین می کند. برای مثال قرآن در مورد حضرت شعیب(ع) می فرماید:

و ما به سوی اهل مدین برادرشان شعیب (ع)را به رسالت فرستادیم. او گفت: ای مردم! خدای یکتا را که جز او خدایی نیست، پرستش کنید و در کیل و وزن کم فروشی نکنید، من خیر شما در آن می بینم. من می ترسم از روزی که عذاب سخت شما را فرا گیرد. ای قوم! در سنجش کیل و وزن اجناس عدالت داشته باشید و به مردم کم نفروشید و در زمین به فساد بر نخیزید. (سوره ی هود، آیه ی 84-85)

من از این امر و نهی شما جز اصلاح در حدی کم بتوانم نمی خواهم. (سوره ی هود ،آیه ی 88)

این آیات بیانگر آن است که در منطق انبیاء «منکر» مفهومی گسترده و مصادیق زیادی دارد. هم چنین از این آیات می توان فهمید که انبیای الهی که برای «اصلاح» قیام می کنند، «راه رسیدن» به اصلاح را در گرو مهار کردن سود جویی های ظالمانه دانسته و برخورد با کسانی که قسط و عدالت را در روابط تجاری رعایت نمی کنند، وظیفه خود می دانند.

بسط عدالت در جامعه، هدفی است که انبیاء برای آن مبعوث شده اند:

لقد ارسلنا رسلنا بالبینات ... لیقوم الناس بالقسط (سوره ی حدید، آیه ی 25)

 ولی در هر زمان عدالت با دشمنانی رو به روست و انبیاء عهده دار مباره با این مخالفین هستند؛ از این روست که در صف مقدم مخالفان پیامبران «ملا و مترفین» قرار دارند.

چون در عصر شعیب(ع) بیش ترین گناه و فساد در جامعه از ناحیه ی «ترازوداران»، از راه ظلم و اجحاف در معامله بود. این پیامبر الهی، امر به معروف و نهی از منکر را در این بخش متمرکز کرده بود.

در این جا شیوه ی برخورد و واکنش مخالفان نیز  که در قرآن نقل شده است. جالب و قابل توجه است: آن ها درجواب حضرت شعیب (ع) به مسخره گفتند: «آیا نمازت تو را امر می کند که ما را از تصرف در اموالمان آن گونه که می خواهیم باز داری؟»(سوره ی هود، آیه ی 87)

از پاسخ حضرت شعیب (ع)به آن ها که فرمود: «من جز اصلاح نمی خواهم»روشن می شود که این گونه آزادی اقتصادی که مطلوب آنان بود، با اصلاح جامعه منافات دارد و به فساد جامعه می انجامد و اگر صلاح بخواهد. جایگزین فساد شود به ناچار این آزادی باید مهار شود.

3- آیاتی که نشان می دهد امت های گذشته نیز موظف به امر به معروف و نهی از منکر بوده اند:

لیسوا سواء من اهل الکتاب امه... یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یسارعون فی الخیرات. (سوره ی آل عمران، آیه ی 113-114)

همه ی اهل کتاب یکسان نیستند، گروهی از آنها...امر به نیکی و نهی از بدکاری می کنند و در نیکوکاری می شتابند.

لو لا ینههم الربانیون و الاحبار عن قولهم الاثم و اکلهم السحت لبس ما کانوا یصنعون (سوره ی مائده، آیه ی63)

چرا علما و روحانیون، آن ها را از گفتار زشت و خوردن حرام باز نمی دارند، همانا کاری بسیار زشت  می کنند!

قرآن بیان می دارد که عده ای از قوم حضرت موسی (ع) که به نهی از منکر می پرداختند، از عذاب الهی رهایی یافتند و دیگران به واسطه عذاب به هلاکت رسیدند:

فلما نسوا ما ذکروا به انجینا الذین ینهون عن السوء و اخذنا الذین ظلمو ا بعذاب بئیس.(سوره ی اعراف، آیه ی165)

و چون از آن چه به ایشان تذکر داده شده بود، غفلت ورزیدند، کسانی را که از بدی و زشتی نهی      می کردند، نجات دادیم و آن ها که ستم کردند، به واسطه ی فسق شان به بدترین عذاب گرفتار کردیم.

حضرت لقمان به فرزندش سفارش کرد: یابنی اقم الصلاه و امر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی ما اصابک. (سوره ی لقمان، آیه ی 17)

فرزندم! نماز را به پای دار، امر به معروف و نهی از منکر کن و در مصیبت ها شکیبا باش.

4- آیاتی که سبب هلاکت برخی امت های گذشته را، بی توجهی به امر به معروف و نهی از منکر       می داند. از جمله:

فلو لا کان من القرون من قبلکم اولوا بقیه ینهون عن الفساد فی الارض الا قلیلا ممن انجینا منهم و اتبع الذین ظلموا ما اترفوا فیه و کانوا مجرمین.(سوره ی هود، آیه ی 166)

چرا که در امت های گذشته، مردمی  خردمند وجود نداشتند که مردم را از فساد و اعمال زشت نهی کنند مگر آن عده ی اندک مومنشان که نجاتشان دادیم و ستمکاران به دنبال آن ناز و نعمتی که در آن بودند رفتند و آنان بزهکار بودند، بدین جهت همه هلاک شدند.

لعن الذین کفرا من بنی اسرائیل علی لسان داود و... (سوره ی مائده، آیه ی 78-79)

کافران بنی اسرائیل به زبان داود و عیسی بن مریم لعنت شدند؛ زیرا نافرمانی خدا نمودند و از حکم حق سرکشی کردند، آن ها هیچ گاه از کار زشت، یک دیگر را نهی نمی کردند. (مجموعه مقالات همایش علمی امر به معروف و نهی از منکر، ص469)

  • ·        امر به معروف و نهی از منکر در روایات:

دو فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر درروایات، از برنامه های خداوند و رسول خدا و کتاب آسمانی او قلمداد شده است و چنان که کسی موفق به انجام آن دو شود، به عنوان جانشین خدا و پیامبر (ص) و قرآن، زیر پوشش همین برنامه قرار گرفته و در این راستا گام نهاده است. حضرت علی (ع) می فرماید: «تمام کارهای نیک حتی جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهی از منکر، هم چون قطره ای در برابر دریای پهناور است. ( نهج البلاغه ، ص1263)

 در این روایت، امر به معروف و نهی از منکر، از تمامی نیکی ها و حتی جهاد، به مراتب، برتر و با اهمیت تر شمرده شده است. سِرّ آن، شاید این باشد که قوام و استواری تمامی واجبات و بقای آنها با حدود و شرایط شان درگرو بر پا بودن این دو فریضه بزرگ است.

علاوه بر آن که «جهاد»، مبارزه با مفاسد و موانع خارجی است، فرد و جامعه در جبهه رویارویی با دشمن خارجی وقتی می تواند به موقعیت برسد که مفاسد و موانع داخلی را در پرتو «امربه معروف و نهی از منکر» ریشه گم کرده باشد. امام صادق(ع) می فرماید: «امر به معروف و نهی از منکر دو آفریده از آفریده های الهی هستند. هر کس آن دو را یاری رساند، خداوند او را عزیز گرداند و هر کس آن دو را خوار وذلیل کند، خداوند خوار و ذلیلش خواهد کرد.» (شیخ کلینی، فروع کافی، ص 59، ج5 ، حدیث 11)

امام صادق (ع) در این روایت، امر به معروف و نهی از منکر را دو مخلوق از مخلوق های پروردگار دانسته که یاری آن ها عزت پروردگار و بی توجهی نسبت به آن ها بی توجهی پروردگار نسبت به انسان را در پی خواهد داشت و این ، علاوه بر آن که اهمیت و عظمت این دو فریضه را می رساند، بهترین بیان برای تشویق و ترغیب افراد به انجام این دو فریضه است.

از امام باقر(ع) روایت است که می فرماید: «افرادی هستند که اگر نماز ضرری به مال یا جان شان بزند، آن را ترک می کنند؛ همان گونه که امر به معروف و نهی از منکر را بزرگ ترین و شریف ترین واجبات است، به همین خاطر ترک کردند.» (محسن قرائتی ، امربه معروف و نهی از منکر ،مرکز فرهنگی درس هایی از قرآن ،ص21 ،چ 8 ،قم ،1377، فروع کافی ،ص 55 ،ج4)

 

امیدوارم خداوند منان مارا به این صفات پیامبران و صالحان  ملبس گرداند.

السلام علیکم و رحمه الله و برکاته

اسداله تعالی رودی

 

فهرست منابع

* قرآن کریم

1- معجزه ی تذکر زبانی- محمد رضا اکبری ، نشر پیام آزادی ، ص43-105، چ7 ،1388

2- امربه معروف و نهی از منکر ( مقدماتی)محمد اسحاق مسعودی ،نشر پیام آزادی، ص 45-55 و147-137 ،چ 4 ،1378

3- محسن قرائتی، امر به معروف و نهی از منکر، نشر مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ص13-15، ج8 ، قم 1377

4- شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، دار الحیاء اتراث، ص 395، ج11 چ 1403 ه ق ، نهج البلاغه ، ص1263

5-  شیخ محمد بن یعقوب کلینی، فروع کافی، ص 59، ج5 ، حدیث 11

6- محسن قرائتی،امر به معروف و نهی از منکر، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ص 21، چ 8، قم، 1377

7- تحریرالوسیله امام خمینی(رح) ، نشر مکتبه العلمیه الاسلامیه ،تهران ،ج1،ص444

8- وسایل الشیعه شیخ حر عاملی، ج11 ، ص394-413

9- عیون الحکم و المواعظ ص 456

10- مستدرک الوسایل ج14،ص266،ح16671

11- کنزالعمال ، علاء الدین متقی هندی ، موسسه الرساله ، بیروت ،ج5، ص328،ح13065

12- مجموعه مقالات همایش امر به معروف و نهی از منکر، نشر دانشگاه مذاهب اسلامی ، زهرا عسکری و زهرا پورنوروز ،ص 459،چ 1 ،1387

13- فروع کافی، شیخ  محمد بن یعقوب کلینی ، دارالکتب الاسلامیه ، تهران ،ص 55، ج 4

14- تهذیب الاحکام، شیخ طوسی ، دارالکتب الاسلامیه ، تهران ،ج6 ص180

15- عوالی اللئالی،ج 1 ،ص 165